بخش سرولوژی (Serology) یکی از واحدهای تخصصی آزمایشگاه‌های تشخیص طبی است که به مطالعهٔ اجزای سرم خون، به ویژه آنتی‌بادی‌ها (Antibodies) و آنتی‌ژن‌ها (Antigens)، به منظور تشخیص بیماری‌ها و ارزیابی وضعیت سیستم ایمنی می‌پردازد. اساس کار این بخش بر پایهٔ واکنش‌های ایمونولوژیکی بین آنتی‌ژن‌ها و آنتی‌بادی‌ها استوار است.

 

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------

 

وظایف و هدف اصلی بخش سرولوژی :

هدف اصلی این بخش، شناسایی و تعیین کمیت مواد بیولوژیکی مرتبط با پاسخ ایمنی بدن در برابر عوامل بیماری‌زا (عوامل عفونی، سلول‌های سرطانی، آنتی‌ژن‌های بافتی در بیماری‌های خودایمنی) یا مواد بیگانه است ، این اطلاعات، ابزار تشخیصی حیاتی را در اختیار پزشکان قرار می‌دهد.

 

 

دامنهٔ آزمایش‌های انجام شده در بخش سرولوژی :

آزمایش‌های این بخش را می‌توان به دسته‌های عمدهٔ زیر تفکیک نمود :

 

1 - آزمایش رایت :  آزمایش رایت (Wright's test) که به آن "تست سرولوژیک تب مالت" یا "هیماگلوتییناسیون غیرمستقیم" (Indirect Hemagglutination - IHA) هم گفته می‌شود، یکی از روش‌های تشخیصی برای شناسایی عفونت تب مالت ( بیماری بروسلوز ) است. 

 

هدف آزمایش رایت :

هدف اصلی این آزمایش، شناسایی و سنجش میزان آنتی‌بادی‌های (پادتن‌های) تولید شده توسط سیستم ایمنی بدن در پاسخ به باکتری بروسلا (Brucella) است. وجود این آنتی‌بادی‌ها در خون، نشان‌دهندهٔ درگیری فرد با این باکتری است.

 

----------------------------------------------------------------------------------------

 

2 - آزمایش کومبس رایت : آزمایش کومبس رایت ، در واقع نام دیگری برای "آزمایش مستقیم کومبس" (Direct Coombs Test یا Direct Antiglobulin Test - DAT) است. نام "رایت" به دلیل اینکه این تست در آزمایشگاه توسط پزشک یا محققی به نام "رایت" (Wright) توسعه و رواج پیدا کرده، به آن اضافه شده است.

 

هدف اصلی آزمایش کومبس مستقیم :

هدف این آزمایش، شناسایی آنتی‌بادی‌ها یا اجزای کمپلمان (به خصوص C3) است که به طور مستقیم به سطح گلبول‌های قرمز خون در داخل بدن بیمار چسبیده‌اند.

 

تفسیر نتایج :

• مثبت (Positive) : اگر آگلوتیناسیون مشاهده شود، نتیجهٔ آزمایش مثبت است. این بدان معناست که آنتی‌بادی‌ها یا کمپلمان به گلبول‌های قرمز چسبیده‌اند و عاملی برای تخریب آن‌ها در بدن محسوب می‌شوند
• منفی (Negative) : اگر آگلوتیناسیون مشاهده نشود، نتیجهٔ آزمایش منفی است. این بدان معناست که معمولاً آنتی‌بادی یا کمپلمان قابل تشخیصی به سطح گلبول‌های قرمز متصل نیست

 

نکتهٔ مهم : به خاطر داشته باشید که نام "کومبس رایت" کمتر رایج است و معمولاً از اصطلاح "آزمایش کومبس مستقیم" یا DAT استفاده می‌شود

 

----------------------------------------------------------------------------------------

3 - آزمایش  2ME  (2-Mercaptoethanol) :

Mercaptoethanol یک عامل احیا کننده (Reducing Agent) است. وظیفهٔ اصلی آن در آزمایش‌های سرولوژی، شکستن پیوندهای دی‌سولفیدی (-S-S-) است که در ساختار پروتئین‌ها، به ویژه آنتی‌بادی‌ها، نقش دارند

 

آزمایش 2ME یک "آزمایش" مستقل به معنای گرفتن نمونه و بررسی آن نیست، بلکه استفاده از مادهٔ Mercaptoethanol به عنوان یک معرف یا ابزار کمکی در انجام آزمایش‌های تخصصی‌تر سرولوژی و ایمونولوژی است تا به افتراق انواع آنتی‌بادی‌ها و درک بهتر پاسخ‌های ایمنی کمک کند.

 

کاربردها و اهمیت آن در آزمایشگاه :

افتراق انواع ایمونوگلوبولین‌ها (آنتی‌بادی‌ها) :

• IgM : ایمونوگلوبولین IgM یک مولکول بزرگ است که از پنج واحد تشکیل شده و این واحدها توسط پیوندهای دی‌سولفیدی به هم متصل شده‌اند. 2-ME این پیوندها را می‌شکند و مولکول IgM را به واحدهای کوچک‌تر تقسیم می‌کند.
• IgG : ایمونوگلوبولین IgG از چهار واحد (دو زنجیرهٔ سنگین و دو زنجیرهٔ سبک) تشکیل شده که توسط پیوندهای دی‌سولفیدی به هم متصل هستند. 2-ME این پیوندها را نیز می‌شکند، اما ساختار اصلی IgG را به شدت تغییر نمی‌دهد.
• کاربرد عملی : در برخی آزمایش‌های تشخیصی (مانند غربالگری اولیهٔ بیماری‌هایی که ممکن است با IgM یا IgG همراه باشند)، پزشک ممکن است بخواهد بفهمد که پاسخ ایمنی غالب ناشی از کدام نوع آنتی‌بادی است. با استفاده از 2-ME، می‌توان واکنش‌دهی سرم را به آنتی‌ژن‌های خاص قبل و بعد از تیمار با 2-ME مقایسه کرد. اگر واکنش پس از تیمار با 2-ME کاهش یابد یا از بین برود، نشان‌دهندهٔ نقش برجستهٔ IgM در واکنش است.

 

-------------------------------------------------------------------------------------------

4 - آزمایش RF : آزمایش RF (مخفف Rheumatoid Factor یا فاکتور روماتوئید) یکی از آزمایش‌های مهم خون است که برای کمک به تشخیص و پایش بیماری‌های خودایمنی، به ویژه آرتریت روماتوئید (Rheumatoid Arthritis - RA) استفاده می‌شود.

 

فاکتور روماتوئید (RF) چیست ؟

فاکتور روماتوئید یک نوع اتوآنتی‌بادی (Autoantibody) است. اتوآنتی‌بادی‌ها پروتئین‌هایی هستند که توسط سیستم ایمنی بدن تولید می‌شوند، اما به جای حمله به عوامل خارجی مانند باکتری‌ها و ویروس‌ها، به اشتباه به بافت‌های سالم خود بدن حمله می‌کنند. در مورد RF، این اتوآنتی‌بادی‌ها معمولاً به بخش Fc (قسمت ثابت) ایمونوگلوبولین G (IgG) حمله می‌کنند و یک کمپلکس ایمنی را تشکیل می‌دهند.

 

هدف آزمایش RF :

هدف اصلی این آزمایش، شناسایی و اندازه‌گیری میزان فاکتور روماتوئید در خون است. وجود سطح بالای RF در خون، می‌تواند نشان‌دهندهٔ موارد زیر باشد :

1. آرتریت روماتوئید (RA) : این شایع‌ترین و مهم‌ترین کاربرد آزمایش RF است. حدود 70 تا 80 درصد از افراد مبتلا به RA، سطح بالایی از RF در خون خود دارند. تشخیص RA معمولاً بر اساس مجموعه‌ای از علائم بالینی، معاینه فیزیکی و نتایج آزمایشگاهی (از جمله RF و Anti-CCP) صورت می‌گیرد
2. سایر بیماری‌های خودایمنی : RF می‌تواند در بیماری‌های خودایمنی دیگری مانند :
   • لوپوس اریتماتوز سیستمیک (SLE)
   • سندرم شوگرن (Sjogren's Syndrome)
   • اسکلرودرمی (Scleroderma)
   • بیماری التهابی روده (IBD)
   • بیماری‌های تیروئید خودایمنی نیز دیده شود، اگرچه معمولاً تیتر آن در این بیماری‌ها پایین‌تر از RA است
3. عفونت‌های مزمن : گاهی در عفونت‌های مزمن مانند هپاتیت C، اندوکاردیت باکتریایی (عفونت دریچه قلب) یا سل نیز ممکن است سطح RF افزایش یابد
4. برخی سرطان‌ها : در موارد نادر، افزایش RF می‌تواند با برخی سرطان‌ها همراه باشد
5. افراد سالم : در حدود 5 تا 10 درصد از افراد سالم (به ویژه در افراد مسن‌تر)، ممکن است تیتر پایینی از RF بدون هیچ علامت بیماری مشاهده شود

 

-----------------------------------------------------------------------------------------------

5 - آزمایش ASO :

آزمایش ASO (مخفف Anti-Streptolysin O) یکی از آزمایش‌های تشخیصی مهم است که برای شناسایی عفونت‌های ناشی از باکتری استرپتوکوک گروه آ  (Group A Streptococcus) ، به ویژه عفونت‌های قبلی یا اخیر، استفاده می‌شود.

 

هدف آزمایش ASO :

هدف اصلی این آزمایش، اندازه‌گیری میزان آنتی‌بادی‌های ASO در خون است. وجود سطح بالای ASO در خون نشان می‌دهد که بدن در گذشته (معمولاً چند هفته قبل) با باکتری استرپتوکوک گروه A مواجه شده است. این آزمایش به طور مستقیم باکتری را تشخیص نمی‌دهد، بلکه پاسخ ایمنی بدن به یکی از محصولات آن را می‌سنجد.

 

 

کاربردهای بالینی آزمایش ASO :

این آزمایش عمدتاً برای تشخیص عوارض ناشی از عفونت‌های استرپتوکوکی گروه A استفاده می‌شود، از جمله :

1. تب روماتیسمی (Rheumatic Fever) : این مهم‌ترین کاربرد آزمایش ASO است. تب روماتیسمی یک بیماری التهابی است که می‌تواند پس از یک عفونت گلو (فارنژیت) یا پوست ناشی از استرپتوکوک گروه A رخ دهد و قلب، مفاصل، مغز و پوست را درگیر کند. اگر فردی علائمی دارد که مشکوک به تب روماتیسمی است، آزمایش ASO (و گاهی اوقات آزمایش Anti-DNAse B) برای تأیید عفونت استرپتوکوکی قبلی انجام می‌شود.
2. گلومرولونفریت پس از استرپتوکوک (Post-Streptococcal Glomerulonephritis - PSGN) : این یک نوع بیماری کلیوی است که می‌تواند چند هفته پس از عفونت گلو یا پوست ناشی از استرپتوکوک گروه A رخ دهد. آزمایش ASO (و یا Anti-DNAse B) می‌تواند به تشخیص ارتباط این مشکل کلیوی با عفونت استرپتوکوکی قبلی کمک کند.
3. تشخیص گلودرد استرپتوکوکی (Streptococcal Pharyngitis) : اگرچه آزمایش ASO معمولاً برای تشخیص عفونت گلو در زمان حال استفاده نمی‌شود (زیرا تولید آنتی‌بادی زمان می‌برد)، اما در مواردی که تشخیص قطعی با کشت گلو دشوار بوده یا علائم پس از مدتی ادامه یافته‌اند، می‌تواند عفونت استرپتوکوکی قبلی را تأیید کند.

 

-----------------------------------------------------------------------------------------------------

جمع بندی :

در واقع ، سرولوژی مثل یک دفتر خاطرات برای ایمنی بدن است که با بررسی آن، پزشکان می‌توانند درک بهتری از وضعیت سلامتی فرد پیدا کنند و بیماری‌ها را تشخیص دهند یا رد کنند.

سرولوژی به ما می‌گوید که بدن ما در گذشته با چه عواملی (عفونت‌ها) روبرو شده است. مثلاً آزمایش ASO به ما می‌گوید که بدن قبلاً با باکتری استرپتوکوک درگیر بوده است.

به جای اینکه مستقیماً خودِ " مجرم " (مثل باکتری یا ویروس) را در لحظهٔ جرم پیدا کند ، سرولوژی به دنبال " ردپاها " و " نشانه‌هایی " می‌گردد که بدن برای دفاع از خودش به جا گذاشته است. این ردپاها همان آنتی‌بادی‌ها هستند.